„Gdy płonęły domy…” – Fragment z kroniki parafii pw. św. Mikołaja w Chrzanowie l. 1945/1946
Kronikę spisywał ks. Jan Wolny.
1) Sprawy personalne, administracyjne
Dnia 1 października 1945 [r.] odszedł x. Władysław Wala do pracy duszpasterskiej na Rospontową, jako ekspozyt – pozostając zarazem katechetą w szkole powszechnej Nr 3. Pozostawił po sobie pamięć dobrego śpiewaka i gorliwego spowiednika od wczesnych godzin z rana.
Urlop zdrowotny x. Kat[echety]. K[azimierza]. Dzika spowodował obsadę drugiego wikarego – x. Jan Kowalczyk przybył do Chrzanowa z Jelenia i zamieszkał na miejscu x. Wł[adysława]. Wali w pokoju na parterze na prawo od wejścia (dawna kancelaria przed r. 1934).
- K[azimierz]. Dzik otrzymał przy końcu r. 1946 odznaczenie „expositorium Canoniceale”.
- Proboszcz Jakub Kamieński zmarł dn. 5 grudnia 1946 r. o g. 730 rano. Dnia 8/12 [1946 r.] wyprowadził zwłoki x. Jan Wolny w asyście duchowieństwa z Dekanatu – wspomnienie o zmarłym wygłosił x. Tadeusz Marekowski. Dn. 9 grudnia [1946 r.] przy bardzo licznym w udziale miejscowej ludność i licznego duchowieństwa mowę żałobną wygłosił i odprowadził na cmentarz śp. Duszpasterza parafii x. Prałat Andrzej Mroczek – proboszcz w Ciężkowicach i dziekan nowogórski.
2) sprawy materialnego uposażenia kościoła i probostwa.
W okresie międzywojennym Rząd Rzeczy Pospolitej wypłacał ryczałt na ręce episkopatu na uzupełnienie utrzymania proboszczów i wikarych – około 100 zł na jednego. Proboszczowie bez beneficium otrzymywali od biskupa więcej – uposażenia natomiast mniej lub nic. Ta dotacja po wojnie ustała. Majątek beneficjalny został nietknięty. Inwentarz żywy – własność proboszcza – ucierpiał.
Przed wizytacją w lecie 1945 [r.] ozłocono rustykę i dwa kielichy. Z okazji jubileuszu x. J. Kamieńskiego zakupiono dwa nowe mszały – jeden staraniem duchowieństwa[,] drugi parafian. Pielgrzymi do Częstochowy zakupili piękny krzyż procesjonalny.
Kościół otrzymał legat – parcelę pomiędzy Aleją i ulicą św. Krzyską – za szkołą powszechną Nr 3 i 4. Legat ustanowiła Wiktoria Magdalena (b) z Jeleniów Rusek wdowa po śp. Janie, córka Józefa Jeleń i Magdaleny Gładysz ur. 27/XII. 1857 [r]. zmarła dnia 3/9. 1942 [r]. Świadkami ustanowienia za życia legatorki byli: Franciszek Tomczyk i Stanisław Palka – obaj z Chrzanowa. (legat „na Pańskiej Górze”) L.w.h. tej parceli jw. 2396 parceli jest: pgr. l. kat: 3609 [o powierzchni] 68 m2 i parcela gr. l. 3610 o pow[ierzchni]. 2287 m2.
3) organizacja życia parafialnego.
W okresie wojny utrzymywało się sobotnie-wieczorne nabożeństwo różańcowe. Oprócz prymarii i sumy była msza św. dla młodzieży szkół powszechnych o g. 830 i msza św. dla parafian i młodzieży starszej o g. 930. Na każdej mszy św. były głoszone nauki. W tygodniu była msza św. pierwsza o g. 630 – odprawiał x. Katecheta, druga o 7, trzecia o 730 (odprawiał x. Katecheta z gimn[azjum]). Reszta mszy św. później. X. [Tadeusz] Marekowski odprawiał około południa.
Zreorganizowano Stow[arzyszenie]. Żywego Różańca kobiet i mężczyzn – którzy mieli co miesiąc zmiankę. X. Józef Stańko powołał do życia Żywy Różańce Dziewcząt, a w miejsce przedwojennego Stowarzyszenia Pań Miłosierdzia św. Wincentego à Paulo zajął się gorliwie oddziałem „Caritas”. „Caritas” miało własne biuro przy Alei [Hneryka] nr 5, a nadto podjęło się prowadzenia „Domu Starców”. W tym celu Związek „Caritas” Kraków wydzierżawił od Zarządu Miejskiego dwa domy fundacji Spytka Ligęzy przy ul. Sienkiewicza na lat dwadzieścia od 1/XI 1946 [r.] – do 31/X 1946 [r.] za cenę odrestaurowania tych domów. Dzięki ofiarnej pomocy w naturze miejscowego i okolicznego społeczeństwa, składkom kościelnym, pomocy Związku „Caritas” został przywrócony do stanu używalności.
K[atolickie]. St[owarzyszenie]. Młodzieży Męskiej odnowił i prowadził x. wikary Jan Kowalczyk – do niego także należało Kółko Ministrantów.
W pierwsze wtorki odprawiało się nabożeństwo do św. Antoniego, a w pierwsze piątki ze spowiedzią dzieci, poprzedzało wieczorem – nabożeństwo do Serca P. Jezusa.
Do Częstochowy i Kalwarii chodziły pielgrzymki.
Dla młodzieży męskiej urządzono triduum przed św. Stanisławem Kostką.
Nauki religii we wszystkich szkołach udzielali xx. katecheci i duchowieństwo parafialne. Młodzież uczęszczała w niedziele do kościoła ze szkoły, pod kierunkiem dyżurujących wychowawców, którzy dobrowolnie zgodzili się do tej usługi. Trzy razy na rok miała wspólną spowiedź, w tym w okresie W[ielkiego]. Postu, także rekolekcje.
W r. 1945 było bardzo dużo ślubów, bo w czasie wojny okupanci nie dopuszczali do ślubów przed rejestracją cywilną obowiązkową – a wiek narzeczonego przesunęli na r[ok]. 28 życia – narzeczonej 25-ty. Stolica Ap[ostolska]. zezwoliła w tych okolicznościach na małżeństwa zawierane Coram solis testibus. St[olica]. Apostolska udzieliła spowiednikom na czas wojny: facultatem absolvandi ab omnibus Cansuris – expecta: aldenatati matrim: elericosum ef. Can 2388 §1. i facul. dispensentis ab irragularitate (ad exercendos ordines iam acceptus in casibus ocultis inguibus ad. S. Premitantiarium recurendum esset).
Parafianie czytali tygoniki katolickie: „Głos Katolicki” Poznań, „Niedzielę” [z] Częstochowy, „Tygodnik Powszechny” Kraków; miesięczniki: „Rycerz Niepokalanej”, „Posłaniec S[erca]. J[ezusa]”, „Mszę Św[iętą”.
4) ważniejsze wydarzenia.
Dnia 24 stycznia [1945 r.] wkroczyła do miasta Armia Czerwona – uwolniła miasto od okupanta. Dzień ten obchodzono przez dwa lata, także uczestnictwem we Mszy św. W ciągu całego roku odbywały się masowe przemarsze – głownie taborów – wojsk radzieckich i polskich.
W dniu 1 maja [1945 r.] odbywały się uroczystości z powodu święta pracy, a w dniu 9 maja 1945 olbrzymie zgromadzenie na Rynku z powodu kapitulacji armii niemieckiej; z pośród duchowieństwa przemawiał x. Władysław Wala i x. prob[oszcz]. Wacław Molewicz z Kościelca. Dn. 22 lipca [1945 r.] obchodzi się rocznice wydania manifestu P[olskiego]. K[omitetu]. W[yzwolenia]. N[arodowego].
- Biskup Dr. Stanisław Rospond odbył kanoniczną wizytację parafii chrzanowskiej w dniach 7-9. września 1945 [r]. Powitany masowo przez parafian na Rynku, przemówił do x. Biskupa mieszczanin.
W pierwszą niedzielę lipca poświęciła się w r. 1946 parafia Niepokalanemu Sercu N[ajświętszej]. M[aryi]. P[anny]. W dniu 15 sierpnia [1946 r.] Xsiąże Metropolita Kardynał Sapieha poświęcił archidiecezję w Kalwarii, a w dniu 8 września [1946 r.] w Częstochowie przy udziale miliona pielgrzymów cały Episkopat poświęcił cały Naród Polski.
Jubileusz 50-letni kapłaństwa x. Prob[oszcza]. Jakuba Kamieńskiego nie doszedł do skutku z powodu choroby Jubilata.
Po wojnie, corocznie ponawiają agitacje sekciarze. Najruchliwsi świadkowie Jehowy (odłam Badaczów (!) Pisma Św[iętego].) i inni. Jak dotąd bez większych rezultatów. Mają w mieście pokoik – dom modlitwy Wolnych Chrześcijan przy ulicy Kościeleckiej.
Żydzi opuścili całkowicie Chrzanów, jest tylko kilka rodzin (dwóch krawców, jeden masarz).
Działalność Stronnictwa Pracy, istniejącego na terenie miasta, została zawieszona przez Zarząd Główny tegoż stronnictwa z Popielem na czele
5) ważniejsze urządzenia nowe – ułatwiające lub utrudniające pracę duszpast[erską].
W tym czasie była bardzo utrudniona komunikacja w ogóle, a szczególnie między Chrzanowem a Krakowem i Katowicami. Zniszczono mosty, drogi, brak wozów osobowych na kolejach szerokich torów.
Reforma rolna na terenie miasta przeszła bez szczególnych zmian.
Upaństwowiona Fabryka Lokomotyw leży na terenia parafii Rospontowa.
Dn. 1 stycznia 1946 [r.] zostały wprowadzone Urzędy Stanu Cywilnego i nowe prawo państwowe małżeńskie. Rejestracja cywilna przed zawarciem ślubu nie jest konieczna. Kuria wydała informacje o zapisywaniu do ksiąg metrykalnych ochrzczonych i zmarłych.
Ludność nasza, oczywiście w pewnym procencie, wyczerpana uciskiem niemieckim nie potrafiła się oprzeć aktualnej pokusie. Mam na myśli niemoralny szaber t[o]. z[naczy]. zabieranie rzeczy opuszczonych, zwłaszcza poniemieckich, ale także i polskich, gdy właściciel był nieobecny. Dotąd opowiadają sobie, kto najlepiej umeblowany, kto dobrze „ładowany”.
Były wypadki wandalizmu w opuszczonych domach, licznych kradzieży, pijaństwa, gdy pokazała się monopolówka. Ludzi ogarnął szał zabaw i tańca.
obrazek wyróżniający: Defilada zwycięstwa, Chrzanów, maj 1945 r., ze zbiorów Muzeum w Chrzanowie