"Z muzealnego sztambucha"

Józef Piłsudski jeszcze za życia stał się legendą. Nie było chyba w polskiej historii nowożytnej drugiej osoby, która odbierałaby tyle czci od Polaków, i to na całym świecie, co Marszałek. Jego udział w walkach na frontach I wojny światowej, uwięzienie w twierdzy w Magdeburgu, działalność polityczna w okresie II Rzeczpospolitej, sprawiły, że otaczano go prawie kultem.

Piłsudskiemu za życia stawiano pomniki, upamiętniano miejsca, gdzie przebywał tablicami lub głazami pamiątkowymi. W wielu miastach były ulice jego imienia, a jego imieniem nazywano także instytucje użyteczności publicznej jak szkoły, ośrodki kultury, czy biblioteki. Natomiast imieniny Piłsudskiego, które przypadały 19 marca we wspomnienie św. Józefa Oblubieńca, obchodzono niemalże jak święto państwowe. A czy mieszkańcy powiatu chrzanowskiego odpowiedzieli na akcję propagandową władz państwowych, które szerzyły kult Marszałka? Zasadnicza odpowiedź na to pytanie brzmi: tak. A żeby nie być gołosłownym, podajmy kilka przykładów.

 

 

Zacznijmy od dnia wyjątkowego, jakim były imieniny Piłsudskiego. Po raz pierwszy publicznie obchodzono je w 1915 r. w Pińczowie, a w wydarzeniu tym uczestniczyli przede wszystkim oficerowie Pierwszej Brygady Legionów Polskich. Natomiast uroczystości, jakie odbyły się w 1917 r. zarówno w Warszawie jak i w całym kraju zyskały już znaczenie polityczne. W tym roku po raz pierwszy wykroczyły poza krąg Pierwszej Brygady, a gratulacje dla solenizanta napływały z terenu całej terenu Polski. Z kolei w 1918 r., odpowiadając na inicjatywę żołnierzy – legionistów, setki tysięcy ludzi wysłało pocztówki z gratulacjami do „dowódcy”, często w formie list z zebranymi podpisami. Mimo iż prawdopodobnie owe laurki nigdy nie dotarły do więzionego w twierdzy w Magdeburgu Piłsudskiego, stały się jednym z fundamentów jego legendy.

Po odzyskaniu niepodległości uroczystość imienin Marszałka odbywały się w całym kraju, ale te największe miały miejsce w Warszawie. Przykładowo w 1922 roku na placu Saskim odbył się przegląd wojsk, Piłsudski przyjął gratulacje w Belwederze, a Orkiestra Filharmoniczna dała koncert jubileuszowy. Same obchody zorganizowali publicyści Artur Oppman i Artur Śliwiński, którzy przez cały okres II Rzeczpospolitej angażowali się w proces kreowania wizerunku Marszałka.

Obchody imienin miały nieco mniej uroczysty charakter po tym, jak w 1923 r. Piłsudski wycofał się z życia politycznego i osiadł w Sulejówku. Jednak nie oznacza to, że zaprzestano ich organizacji. Nadal w dniu 19 marca odbywały się koncerty i akademie ku jego czci. Do 1926 r. imieniny Marszałka były przede wszystkim okazją do manifestacji politycznych i propagandowych obozu politycznego skupionego wokół solenizanta, na rzecz swojego (wojennego) bohatera. Odbywały się one mniej lub bardziej uroczyście głównie na terenach, na których kiedykolwiek przebywał Piłsudski lub gdzie obóz z nim związany miał swoje bastiony.

Zmiany nastąpiły po zamachu majowym (12 maja 1926 r.). Wówczas podstawy obchodów imienin Józefa Piłsudskiego uległy formalizacji. Od 1927 r Ministerstwo Wojny wraz z Ministerstwem Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego na polecenie Ministerstwa Spraw Wewnętrznych zarządziły ich obchodzenie ich w całej Polsce na zasadzie święta narodowego. Jednak mimo iż obchody imienin Piłsudskiego miały charakter półoficjalny, to nie były oficjalnie uznawane za święto państwowe. Natomiast uczniowie, żołnierze i urzędnicy państwowi byli w tym dniu zwalniani z obowiązków. Program uroczystości zazwyczaj przygotowywały specjalne komitety. Przy tej okazji flagami narodowymi dekorowano nie tylko budynki użyteczności publicznej, ale także domy prywatne. Wieczorem 18 marca odbywały się apele, podczas których obowiązkowym punktem było odśpiewanie pieśni „My, Pierwsza Brygada”. W sam dzień imienin w urzędach państwowych odbywały się przyjęcia, w kościołach nabożeństwa, a na ulice wychodziły defilady. W wydarzeniach tych brali udział lokalni dygnitarze, dowódcy i uczniowie. Podczas takich przyjęć w starostwach lub urzędach wojewódzkich wystawiano specjalne księgi gratulacyjne, do których wpisywali się uczestnicy, a które wojewoda lub starosta musiał przekazać do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych.

 

A jak w ten schemat wpisywał się powiat chrzanowski? W 1929 r. dzieci i młodzież uczące się we wszystkich szkołach na terenie ówczesnego powiatu chrzanowskiego wzięły udział w akcji stworzenia dla Piłsudskiego laurki z okazji imienin. Adresy hołdownicze, które wówczas powstały przetrwały zawieruchę wojenną i są przechowywane w Archiwum Akt Nowych w zespole Muzeum J. Piłsudskiego w Belwederze. Warto się im przyjrzeć z kilku względów. Po pierwsze ze względu na ich formę. Zostały one bowiem oprawione w jeden tom, a na oprawie powleczonej tkaniną i ozdobioną kilkoma kawałkami wstążek w kwiatowe ludowe wzory, widnieje wytłoczony podpis: Piervwszemu [sic!] Marszałkowi Polski / Józefowi Piłsudskiemu / Dziatwa Szkolna / Powiatu Chrzanowskiego / Chrzanów, 19 marca 1929.” Co znajdziemy wewnątrz? 72 karty z życzeniami dla Piłsudskiego na awersie, a na rewersie podpisy uczniów i uczennic. Większość życzeń ma taką samą treść: „Ukochanemu i Czcigodnemu Panu Marszałkowi Józefowi Piłsudskiemu w Dniu Imienin składamy w darze u stóp Jego najuniżeńszy hołd oraz serca nasze przepełnione gorącą miłością i wdzięcznością.” Bez wątpienia należy podkreślić wartość artystyczną poszczególnych kart, na których widnieją szczegółowe rysunki. Obok kolorowych kwiatów, motywów ludowych, znajdziemy przedstawienia osób i budynków, a często nawet fragmenty pejzaży miejskich.

Obok oczywistej wartości artystycznej, dokument ten jest cenny jeszcze z kilku innych względów. Przede wszystkim dzięki zawartym w nim informacjom możemy odtworzyć siatkę szkół podstawowych (powszechnych), jakie funkcjonowały na terenie powiatu chrzanowskiego w 1929 r. Były to zarówno szkoły wiejskie jak i miejskie o różnej ilości klas. Ponadto możemy poznać nazwiska uczniów i uczennic, którzy w tym konkretnym roku złożyli swoje podpisy pod adresami imieninowymi dla Marszałka. Kwestią otwartą pozostaje pytanie, czy wszyscy uczniowie z danej placówki to uczynili. Jeśli tak – to możemy jeszcze się dowiedzieć, jak liczne były klasy, a zatem również jak wielu mieszkańców ziemi chrzanowskiej pobierało naukę w tymże roku.

Powstała także osobna księga z adresami imieninowymi ze szkół zawodowych, funkcjonujących na terenie powiatu, a tych było wówczas 5. Na stronie tytułowej czytamy: „Hołd / Szkół Zawodowych Dokształcających / Powiatu Chrzanowskiego / Pierwszemu Marszałkowi Polski / Józefowi Piłsudskiemu / w Dniu Imienin / 1929”. Forma jest podobna do adresów ze szkół podstawowych. Także tutaj znajdujemy artystyczne rysunki oraz podpisy uczniów.

Czy rokrocznie w okolicach 19 marca odbywały się defilady i akademie ku czci Piłsudskiego? Tego nie wiemy na pewno. Natomiast wydarzenie takie miało na pewno miejsce 19 marca 1932 r., ponieważ zachowała się jedna fotografia z przygotowania do pochodu. Na zdjęciu wklejonym do kroniki żeńskiej drużyny harcerskiej widzimy druhny w mundurkach idące w dół Alei Henryka. Wykonano je na wysokości Domu Tadeusza Urbańczyka, czyli obecnego Oddziału Wystaw Czasowych naszego Muzeum. Harcerki ustawione w szeregi widocznie przyciągnęły uwagę, bowiem ich przemarszowi przyglądają się liczni gapie. Pod zdjęciem widnieje podpis: „Drużyna seminarjalna wraz z nowopowstającą przy niej drużyną Szkoły Powszechnej |przy kościele | – przed defiladą w dniu Imienin Pierwszego Marszałka Polski J. Piłsudskiego – 19 marca 1932.”

 

Kolejnym przejawem kultu Józefa Piłsudskiego było nadawanie jego imienia ulicom, placom oraz różnego rodzaju instytucjom życia publicznego. Do takiej formy czci zachęcały władze państwowe. O ile w latach 20. XX w. miało to miejsce głównie w miejscowościach, które w jakikolwiek sposób wiązały się z osobą Marszałka, to w latach 30. XX w. (a szczególnie po 12 maja 1935 r.) stało się to powszechne.

W przypadku Chrzanowa Józefa Piłsudskiego uczyniono patronem ulicy w 1933 r. Imię Józefa Piłsudskiego nadawano także różnego rodzaju instytucjom. Już w 1931 r. Marszałek Piłsudski wyraził zgodę na nadanie szpitalowi w Chrzanowie nazwy jego imienia, co zatwierdziło ostatecznie Ministerstwo Spraw Wewnętrznych. Budynek szpitala wybudowano za kwotę 1 mln 960 tys. zł, a na tę sumę złożyły się składki Wydziału Powiatowego, Ubezpieczalni Społecznej, miasta Chrzanów oraz miasta Jaworzna.

Józef Piłsudski zmarł 12 maja 1935 r. Jego śmierć była wstrząsem dla społeczeństwa, bowiem informacje o jego chorobie (złośliwy nowotwór żołądka z przerzutami do wątroby) utrzymywano w tajemnicy. W kraju ogłoszono sześciotygodniową żałobę narodową. Nazajutrz każdy dziennik na pierwszej stronie zamieścił nekrolog Marszałka. Uroczystości pogrzebowe trwały kilka dni. 13 maja w pałacu belwederskim wystawiono szczątki zmarłego Marszałka, ubrane w mundur i przepasane wstęgą Virtuti Militari, aby politycy mogli oddać mu cześć. Prezydent Ignacy Mościcki odebrał kondolencje z całego świata. Przez kolejne dwa dni (15-16 maja) w katedrze św. Jana Chrzciciela społeczeństwo polskie mogło pochylić się nad zwłokami wielkiego Polaka. 17 maja kard. Aleksander Kakowski przewodniczył mszy św. żałobnej, po zakończeniu której na Polach Mokotowskich odbyła się defilada wojskowa. Tego samego dnia trumnę umieszczono w specjalnym pociągu, który przewiózł zwłoki do Krakowa. Mieszkańcy miejscowości, które skład mijał po drodze mogli oddać hołd zmarłemu (pociąg celowo jechał powoli). Pociąg żałobny wjechał na krakowski dworzec główny rankiem 18 maja. W asyście oficerów, przedstawicieli władz państwowych i miejskich oraz duchowieństwa trumnę przeniesiono do katedry wawelskiej. W uroczystościach pogrzebowych wzięło udział ok. 250 tys. osób. Józef Piłsudski zgodnie ze swoim życzeniem spoczął w katedrze wawelskiej w krypcie św. Leonarda. Natomiast w 1937 r. sarkofag przeniesiono do krypty pod Wieżą Srebrnych Dzwonów, gdzie spoczywa do dnia dzisiejszego.

 

Jak wyglądało kreowanie wizerunku legendarnego wodza narodu po jego śmierci? Całą akcją kierował Naczelny Komitet Uczczenia Pamięci Marszałka Józefa Piłsudskiego, który powołał do życia prezydent Ignacy Mościcki 6 czerwca 1935 r. Zaraz po jego utworzeniu członkowie Komitetu wytypowali kilka projektów tzw. ogólnonarodowych, które gremium planowało wziąć pod swoją szczególną opiekę. Były to: budowa grobowca na Rossie i pomnika w Wilnie, odbudowa Zułowa, budowa krypty i sarkofagu na Wawelu, usypanie Kopca na Sowińcu w Krakowie, budowa pomnika w Warszawie oraz utrwalenie Fundacji Stypendialnej założonej przez Marszałka Piłsudskiego. W województwach i powiatach powstawały agendy terenowe Komitetu. Nie inaczej było w przypadku powiatu chrzanowskiego, gdzie siedziba lokalnej filii Komitetu Uczczenia Pamięci Marszałka Józefa Piłsudskiego mieściła się w budynku Starostwa Powiatowego przy Alei Henryka (obecny budynek Urzędu Miasta), a jego przewodniczącym był starosta Antoni Basara. Na terenie powiatu, oprócz Chrzanowa, takie komitety funkcjonowały także w Trzebini, Szczakowej, Babicach, Krzeszowicach i Tenczynku.

 

Do Komitetu swoje pomysły mogli zgłaszać także obywatele. Jego członkowie opiniowali wówczas przedstawione projekty jako właściwe (lub nie) formy upamiętnienia Marszałka. Tak było w przypadku Domu Dziecka przy ul. Focha, który został wybudowany staraniem Związku Pracy Obywatelskiej Kobiet w Chrzanowie. Budynek powstawał w latach 1935–1935. Po ukończeniu prac pismem z dnia 14 lutego 1936 r. przedstawicielki tego gremium zwróciły się do Komitetu Wojewódzkiego w Krakowie z wnioskiem o nadanie placówce imienia Marszałka Józefa Piłsudskiego. W piśmie przesłanym z Krakowa do centrali w Warszawie podkreślono, że budynek już jest wykończony i wkrótce nastąpi otwarcie, a Komitet nie będzie musiał ponosić żadnych kosztów związanych z jego utrzymaniem. W dniu 17 marca 1936 r. zezwolono na nadanie chrzanowskiej instytucji imienia Marszałka Józefa Piłsudskiego. Pismem z dnia 19 marca tego roku zawiadomiono o tym krakowski oddział Komitetu. Dzięki dokumentacji przechowywanej w Archiwum Akt Nowych w Warszawie możemy poznać kwotę, za którą został wystawiony ów obiekt. Było 256 tys. zł, na które złożyły się składki Wydziału Powiatowego Funduszu Pracy, Wojewódzkiego Związku Komunalnego oraz gminy Chrzanów. Z kolei w 1938 r. nadano imię Marszałka Józefa Piłsudskiego Domowi Rzemieślniczemu, który został wybudowany w Jaworznie. O nadanie imienia starano się już w listopadzie 1936 r., jednak zgoda nadeszła dopiero po całkowitym wykończeniu budynku.

 

 

Józef Piłsudski był także honorowym obywatelem wielu mniejszych i większych miejscowości. Pierwszy ten tytuł nadał mu Tarnów, już w 1917 r., a następnie w 1919 r. Łódź. W następnych latach dołączały kolejne miasta. Chrzanów nadał Józefowi Piłsudskiemu tytuł Honorowego Obywatela 18 marca 1935 r., czyli dzień przed kolejnymi imieninami Marszałka i kilka miesięcy przed jego śmiercią.

 

I na zakończenie jeszcze jeden obiekt, może niezwiązany bezpośrednio z dniem imienin Piłsudskiego, ale z jego osobą już jak najbardziej. Jest to także swoiste świadectwo kultu, jakim była obdarzano Marszałka. To niewielka płaska szklanka z monogramem J.P. po jednej stronie oraz orłem w koronie umieszczonym nad skrzyżowanymi krzyżem i kotwicą po drugiej. Obiekt ten powstał najprawdopodobniej ok. 1916 r., czyli gdy tworzyła się legenda Józefa Piłsudskiego, jako wodza narodu.

Józef Piłsudski nadal jest jednym z najbardziej rozpoznawanych polskich polityków. Co roku w dniu odzyskania przez Polskę niepodległości wspominamy tę postać. Każde dziecko już od najmłodszych lat wie jak wyglądał i kim był Józef Piłsudski. Do dzisiaj jest uznawany za jednego z twórców polskiej państwowości po 123 latach zaborów.

 

 

Dla ciekawych podajemy sygnatury jednostek archiwalnych, w których można znaleźć informacje na temat przejawów kultu Józefa Piłsudskiego na terenie powiatu chrzanowskiego: AAN, sygn. 2/109/0/2.4/493, Muzeum J. Piłsudskiego w Belwederze, [Szkoły w powiecie Chrzanów. Adresy], 1929 r.; AAN, sygn. 2/109/0/2.4/494, Muzeum J. Piłsudskiego w Belwederze, [Szkoły zawodowe dokształcające w powiecie Chrzanów. Adresy], 1929 r.; AAN, sygn. 2/108/0/4/36, Naczelny Komitet Uczczenia Pamięci J. Piłsudskiego. Wydział Wykonawczy w Warszawie, [Sprawy obiektów im. J. Piłsudskiego w woj. woj.: krakowskim, lwowskim, tarnopolskim i stanisławowskim], l. 1935–1939; AAN, sygn. 2/108/0/1/9, Naczelny Komitet Uczczenia Pamięci J. Piłsudskiego. Wydział Wykonawczy w Warszawie, [Korespondencja w sprawie woj. woj.: krakowskiego, lwowskiego, tarnopolskiego, stanisławowskiego oraz Gdańska], l. 1935–1938

dr Luiza Trybuś

[zdjęcie wyróżniające: AAN, sygn. 2/109/0/2.4/493, Muzeum J. Piłsudskiego w Belwederze, [Szkoły w powiecie Chrzanów. Adresy], 1929 r. (fragment grafiki ze strony szkoły w Bolęcinie)]