Firmy współpracujące z Pierwszą Fabryką Lokomotyw w Polsce

"Z muzealnego sztambucha"

W dokumentacji pracy „Pierwszej w Polsce Fabryki Lokomotyw”, przechowywanej w naszych zbiorach, zachowało się wiele materiałów archiwalnych związanych z jej działalnością. Chrzanowska fabryka współpracowała z wieloma innymi, mieszczącymi się zarówno w kraju jak i za granicą. Warto tutaj wspomnieć o kilku z nich.

Bliskość lokalizacji sprawiła, że jednym ze stałych kontrahentów była „Fabryka Kotłów Parowych W. Fitzner i K. Gamper”.

Zakład ten został założony w 1880 r. przez fabrykanta pochodzącego z Siemianowic – Wilhelma Fitznera oraz Szwajcara – Konrada Gampera. W pierwszych miesiącach działalności zakład zajmował się jedynie pracami remontowymi i naprawczymi. Jednak już rok później fabryka wyprodukowała pierwszy kocioł, który dostarczyła do kopalni „Michał” w Czeladzi. Hale produkcyjne powstawały od 1886 r. Z czasem zaczęto w nich produkować różne rodzaje kotłów do parowozów, jak również aparaturę kotłową. W latach 90. XIX w. firma przekształciła się w „Towarzystwo Akcyjne Budowy Kotłów i Konstrukcji Mechanicznych” z siedzibą zarządu w Petersburgu i Warszawie. Powstały także liczne filie – m.in. w Dąbrowie, Warszawie i Łodzi. W latach 1908–1928 zakład działał jako „Spółka Akcyjna W. Fitzner i K. Gamper”. W październiku 1928 r., po połączeniu się z firmą L. Zieleniewski S.A. w Krakowie, przyjęto nazwę: „Zjednoczone Fabryki Maszyn, Kotłów i Wagonów L. Zieleniewski i Fitzner-Gamper S.A.” w Sosnowcu. W połowie następnego roku sosnowiecką fabrykę wydzierżawiono nowej spółce, jaką były „Polskie Zakłady Babcock i Witcox Ltd” w Londynie oraz „L. Zieleniewski i Fitzner-Gamper” w Krakowie. W czasie II wojny światowej zakład przejął niemiecki koncern Ferrum A.G., który swoją siedzibę miał w Katowicach. Ograniczono wówczas produkcję kotłów parowozowych i prac remontowych na rzecz działalności wytwórczej dla celów wojskowych. Po zakończeniu wojny fabryka podjęła działalność jako „Polskie Zakłady Babcock – Zieleniewski Zarząd Państwowy”, a w 1948 r. nastąpiło prawne przejęcie zakładu przez państwo, po czym zmieniono jego nazwę na „Zakłady Budowy Urządzeń Kotlarsko – Mechanicznych zakład nr 1” w Sosnowcu. Nazwa zakładu była wielokrotnie zmieniana, a obecnie funkcjonuje jako „Foster Wheeler Energy Fakop”.

Inną fabryką, po której ślady współpracy znajdujemy w dokumentacji działalności Fabloku są „Zakłady Budowy Maszyn i Aparatury im. Ludwika Zieleniewskiego w Krakowie”.

Początki produkcji sięgają początku XIX w., kiedy to kowal z Warszawy – Antoni Zieleniewski rozpoczął pracę w krakowskiej kuźni Pawła Nowakowskiego, a po jego śmierci w 1810 r. przejął ją na własność. Po śmierci Antoniego, zakład przejął jego syn Ludwik, od którego imienia powstała nazwa fabryki. W 1846 r. kuźnia, która do tej pory produkowała i naprawiała powozy, rozpoczęła przygotowania do wytwarzania maszyn rolniczych, aby rok później wykonać pierwsze zamówienie. Fabryka miała w XIX w. nowoczesne jak na ówczesne czasy maszyny, takie jak kocioł parowy, maszynę parową, odlewnię żelaza z modelarnią i piecem do topienia metali. Warto tutaj wspomnieć, że podczas powstania styczniowego w zakładzie produkowano armaty dla powstańców. W zakładzie wyprodukowano pierwszą na ziemiach polskich maszynę parową, przekazaną dla kopalni węgla w Tenczynku. W związku z budową Kolei Transweralnej (Żywiec – Husiatyn) w 1874 r. zakład dostał liczne zamówienia, w tym na konstrukcje mostowe. W 1907 r. rozpoczęto budowę nowoczesnej fabryki, posiadającej bocznicę kolejową i dostęp do Wisły i zlokalizowanej w dzielnicy Grzegórzki. W latach I wojny światowej fabryka przeprowadzała remonty sprzętu artyleryjskiego i samochodów wojskowych oraz współpracowała przy produkcji granatników. W 1922 r., koncern przejął powstającą w Ostrowie Wielkopolskim fabrykę „Wagon”, natomiast dwa lata później zawarto umowę z londyńską firmą „Babcock and Wilcox” na produkcję w krakowskiej fabryce urządzeń kotlarskich. W 1928 r. doszło do fuzji z fabrykami „Spółki Akcyjnej Budowy Kotłów Parowych i Maszyn W. Fitzner i K. Gamper”. W czasie II wojny światowej zakład został zaliczony do firm produkujących na rzecz niemieckiego przemysłu zbrojeniowego. W 1947 r. fabryka przeszła na własność państwa. W 2004 r. „Zakłady Budowy Maszyn i Aparatury im. Ludwika Zieleniewskiego” obchodziły 200 rocznicę powstania, jako najstarsza fabryka Krakowa. Cztery lata później „Zakłady Budowy Maszyn i Aparatury” zostały ostatecznie przeniesione z Krakowa do Niepołomic. Fabryka produkowała maszyny i urządzenia dla górnictwa oraz wyposażenie dla browarów i rafinerii.

Inną firmą, z którą często spotykamy się przeglądając dokumentację zakładu, jest „Towarzystwo Akcyjne Budowy Transmisji, Maszyn i Odlewni Żelaza „J. John” w Łodzi, które utworzono w 1905 r.

Jednak początki funkcjonowania tego zakładu sięgają 1866 r., kiedy to Józef John założył fabrykę maszyn i części do maszyn włókienniczych przy ul. Piotrkowskiej 217. W przeciągu kilkunastu lat przedsiębiorstwo to stało się jednym z największych w regionie, a nawet w Imperium Rosyjskim. Z czasem firma poszerzyła swoją ofertę o produkcję pasów transmisyjnych, pędni, różnego rodzaju przekładni, pomp oraz kotłów parowych. W czasie I wojny światowej, aby zabezpieczyć zakład przed zarekwirowaniem go przez okupantów, rozpoczęto budowę specjalnych tokarek do toczenia granatów. Natomiast w 1917 r. uruchomiono produkcję tokarek pociągowych typu ciężkiego, przeznaczonych dla przemysłu wojennego. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości na rozległym terenie pomiędzy ulicą Piotrkowską i Wólczańską, produkowano, m. in., kotły i grzejniki do centralnego ogrzewania, przekładnie i koła zębate, tokarki, gładziarki i wiertarki, walce hutnicze i młyńskie, które dostarczano na zamówienie różnych podmiotów. Podczas II wojny światowej zakład funkcjonował, jako fabryka zbrojeniowa na rzecz III Rzeszy. W roku 1946 r. fabryka została upaństwowiona. Zakład kilkakrotnie zmieniał nazwę: „Zakłady im. J. Strzelczyka”, następnie „Kombinat Ponar – Jotes”, a na koniec „Fabryka Szlifierek Ponar”. Po likwidacji Zakładów Ponar budynki pofabryczne wynajmowano różnym firmom, jednak nie wszystkie zachowały się do czasów dzisiejszych.

Jedną z zagranicznych firm, z którą współpracował Fablok była brytyjska fabryka „J. Stone &Company Ltd.”

Główną siedzibą zakładu był Londyn (dzielnice Deptford i Charlton). W 1831 r. Josiah Stone otworzył warsztat inżynieryjny, w którym produkował odlewane gwoździe miedziane dla stoczni, znajdującej się w pobliskim Greenwich. Sama spółka powstała w 1842 r., a oprócz założyciela weszli do niej jeszcze George Preston i John Prestige. W okresie międzywojennym zakład poszerzył swój asortyment. Fabryka była znana z produkcji gwoździ i nitów, wodoszczelnych drzwi statków, mosiężnych śrub okrętowych, żelaznych pokryw włazów, pomp i elektrycznych systemów oświetlenia wagonów kolejowych. W latach 1939–1945 fabrykę przejęto na potrzeby armii brytyjskiej (do produkcji np. pancerników, lotniskowców, krążowników i licznych mniejszych statków). „Stone Foundries” nadal działa w Charlton w zakładzie otwartym w 1939 r., produkując odlewy z lekkich stopów aluminium i magnezu, głównie na potrzeby przemysłu lotniczego.

Przeglądając dokumentację pracy Fabloku poznajemy nazwy wielu zakładów. Chrzanowska fabryka współpracowała z firmami zarówno krajowymi, jak i zagranicznymi. Archiwum to, będące częścią zbiorów Muzeum w Chrzanowie, jest bezcennym źródłem wiedzy na temat historii przemysłu metalowego.

                                                                                                                                                                                       Luiza Trybuś


Filtruj:
Archiwa
Kategorie
Zmiana czcionki
Kontrast